分数阶微分方程最重要的是非局部性质, 它能有效地避免整数阶导数的局部性, 所以,分数阶导数可以更加精确地描述对历史有依赖的问题。这种非局部性质使得分数阶微分方程在许多工程和科学领域,特别是在描述具有记忆过程、遗传特性[1-3]和异质材料等方面越来越有吸引力。分数阶微分方程已被广泛应用于各种复杂的黏性流体流动模型,如异常扩散过程[4]、分数动力学[5]、粘弹性材料[6]、输送管道边界层效应[7]、氧气通过毛细血管输送到组织[8]等。同时,利用分数阶导数描述问题时,使用少量的参数就能获得与实际相吻合的结果,所以,与整数阶微分方程相比较,在处理复杂系统时,使用分数阶微分方程建模将更加简单、参数意义更加清楚。一般来说,对分数阶微分方程的求解是非常困难的。近几年,学者们对分数阶积分微分方程的基本理论及其数值求解进行了大量的研究。因为,一方面分数阶微分方程的求解可以转化为等价的积分方程进行求解;另一方面为使得数学模型更加符合客观实际,对分数阶积分微分方程的求解已经不可避免,所以,对分数阶积分微分方程的理论及其数值方法的研究越来越受到学者们的关注。本文提出了一种求解以下非线性分数阶初值问题的有效数值方法。
| $ \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} {{{\rm{D}}^{\alpha + 1}}u = f(t,u(t)),\quad t \in [0,T]} \\ {u(0) = 0,\quad {u'}(0) = 0} \end{array}} \right. $ | (1) |
其中,
| $ \begin{split}& {{\rm{D}}^\alpha }u = \frac{1}{{\Gamma (n - \alpha )}}\int_0^t {{{(t - \tau )}^{n - \alpha - 1}}} {u^{(n)}}(\tau ){\text{d}}\tau, \\& \quad {{t}} > 0,\quad {{n}} - 1 < \alpha < {{n}}{} \end{split}$ |
Caputo导数
谱方法作为一种全球性的高精度数值方法,在求解微分方程过程中扮演着重要的角色,非常适用于求解分数阶微分方程。然而,现有的谱方法主要是一步法。这种方法要求解具有高度正则性。然而,通常对于分数阶问题,解不可能是任意光滑的,即使源项非常光滑。因此,一步法缺乏有效处理局部弱奇异的能力。最近,Guo等[9]提出了一种求解单分数阶边值问题的hp型Chebyshev谱配置方法,并从理论上和数值上得到了hp收敛性。在他们工作的基础上,本文提出了一种求解非线性分数阶初值问题的hp型Legendre谱配置法,该方法灵活地采用时间步长和局部逼近阶数,可以实现任意精度的数值解。并且,本文所提出的数值格式对于数值实现和误差分析来说更加简单易行。
2 预备知识设
| $ {L}_{\chi }^{2}(\varLambda )=\left\{v|v是可测的并且{\Vert v\Vert }_{{L}_{\chi }^{2}(\varLambda )} < \infty \right\} $ |
其中,
设
| $ \int_{ - 1}^1 {{L_k}} (x){L_j}(x){\rm{d}}x = \frac{2}{{2k + 1}}{\delta _{k,j}} $ | (2) |
其中,
定义
| $ {L_{n,k}}(t) = {L_k}\left( {\frac{{2t - {t_{n - 1}} - {t_n}}}{{{h_n}}}} \right),\quad t \in {I_n},\quad k \geqslant 0 $ | (3) |
| $ \int_{{I_n}} {{L_{n,k}}} (t){L_{n,j}}(t){\rm{d}}t = \frac{{{h_n}}}{{2k + 1}}{\delta _{k,j}} $ | (4) |
现在来看Legendre-Gauss插值。对于任意整数
| $ {t_{n,j}} = \frac{1}{2}\left( {{h_n}{x_{n,j}} + {t_{n - 1}} + {t_n}} \right),\quad 1 \leqslant n \leqslant N,\quad 0 \leqslant j \leqslant {M_n} $ |
根据标准Legendre-Gauss 求积的性质,可得
| $ \int_{{I_n}} \phi (t){\rm{d}}t = \frac{{{h_n}}}{2}\sum\limits_{j = 0}^{{M_n}} \phi \left( {{t_{n,j}}} \right){\omega _{n,j}},\quad \phi \in {\mathcal{P}_{2{M_n} + 1}}\left( {{I_n}} \right) $ | (5) |
和
| $\begin{split}& \sum\limits_{j = 0}^{{M_n}} {{L_{n,p}}} \left( {{t_{n,j}}} \right){L_{n,q}}\left( {{t_{n,j}}} \right){\omega _{n,j}} = \frac{2}{{2p + 1}}{\delta _{p,q}},\\& \qquad 0 \leqslant p + q \leqslant 2{M_n} + 1 \end{split}$ | (6) |
采用
| $ {\mathcal{I}_{s,{M_n}}}v\left( {{t_{n,j}}} \right) = v\left( {{t_{n,j}}} \right),\quad 0 \leqslant j \leqslant {M_n} $ | (7) |
为便于使用, 引入另一个插值算子
| $ \mathcal{I}_{\xi ,{M_n}}^tv\left( {{\xi _{n,j}}} \right) = v\left( {{\xi _{n,j}}} \right),\quad 0 \leqslant j \leqslant {M_n} $ | (8) |
其中,
| $ {\xi _{n,j}} = \sigma \left( {{t_{n,j}},t} \right): = {t_{n - 1}} + \frac{{\left( {t - {t_{n - 1}}} \right)\left( {{t_{n,j}} - {t_{n - 1}}} \right)}}{{{h_n}}} $ |
注意到
| $ \mathcal{I}_{\xi ,{M_n}}^tv(\xi ) = {\mathcal{I}_{\lambda ,{M_n}}}v(\sigma (\lambda ,t)) $ |
正如文献[10]中提到的,由于弱奇点的存在
| $ \begin{split} & \int_{{I_k}} {{{(t - s)}^\nu }} \phi (s){\rm{d}}s = \sum\limits_{j = 0}^{{M_k}} \phi \left( {{t_{k,j}}} \right)\tilde \omega _{k,j}^v(t),\\&\qquad t \in {I_n},\quad k < n \end{split} $ | (9) |
其中,
| $ \tilde \omega _{k,j}^v(t) = \int_{{I_k}} {{{(t - s)}^\nu }} {l_{k,j}}(s){\rm{d}}s $ | (10) |
这里
对于任意的
| $ \int_{{t_{n - 1}}}^t {{{(t - \xi )}^\nu }} \psi (\xi )d\xi = \sum\limits_{j = 0}^{{M_n}} \psi \left( {{\xi _{n,j}}} \right)\hat \omega _{n,j}^\nu (t),\quad t \in {I_n} $ | (11) |
其中,
| $ \hat \omega _{n,j}^\nu (t) = \int_{{t_{n - 1}}}^t {{{(t - \xi )}^\nu }} l_{{{n}},j}^t(\xi ){\rm{d}}\xi $ | (12) |
这里
方程(1)可以转换为以下等价的Volterra积分方程[12]:
| $ u(t) = \frac{1}{{\Gamma (1 + \alpha )}}\int_0^t {{{(t - s)}^\alpha }} f(s,u(s)){\rm{d}}s $ | (13) |
本文的主要目的是基于等价式(13) 提出并分析一种有效的求解方程(1)的
设
| $ {u^n}(t): = u(t),\quad t \in {I_n},\quad 1 \leqslant n \leqslant N $ |
由式(13)可得,对于任意
| $\begin{split}& {u^n}(t) = \frac{1}{{\Gamma (1 + \alpha )}}\Bigg( \sum\limits_{k = 1}^{n - 1} {\int_{{I_k}} {{{(t - s)}^\alpha }} } f\left( {s,{u^k}(s)} \right){\rm{d}}s +\Bigg.\\&\quad \Bigg. \int_{{t_{n - 1}}}^t {{{(t - \xi )}^\alpha }} f\left( {\xi ,{u^n}(\xi )} \right){\rm{d}}\xi \Bigg) \end{split} $ | (14) |
求解式(14)的hp型谱配置法的目的是寻找
| $\begin{split}& {U^n}(t) =\\& \quad{{\cal I}_{t,{M_n}}}\left[ {\frac{1}{{\Gamma (\alpha + 1)}}\left( {\sum\limits_{k = 1}^{n - 1} {\int_{{I_k}} {{{(t - s)}^\alpha }} } {{\cal I}_{s,{M_k}}}f\left( {s,{U^k}(s)} \right){\rm{d}}s} \right.} \right. +\\& \quad \left. {\left. { \int_{{t_{n - 1}}}^t {{{(t - \xi )}^\alpha }} {\cal I}_{\xi ,{M_n}}^tf\left( {\xi ,{U^n}(\xi )} \right){\rm{d}}\xi } \right)} \right]\\[-12pt] \end{split} $ | (15) |
其中,
| $ U(t) = {U^k}(t),\quad t \in {I_k},\quad 1 \leqslant k \leqslant N $ |
现在描述数值实现, 并给出了式(15)的算法。设
| $ {U^n}(t) = \sum\limits_{p = 0}^{{M_n}} {u_p^n} {L_{n,p}}(t) $ | (16) |
由式(6)和式(9)可得,对于
| $\begin{split}& {\mathcal{I}_{t,{M_n}}}\int_{{I_k}} {{{(t - s)}^\alpha }} {\mathcal{I}_{s,{M_k}}}f\left( {s,{U^k}(s)} \right){\rm{d}}s = \\& \quad {\mathcal{I}_{t,{M_n}}}\sum\limits_{{p'} = 0}^{{M_k}} f \left( {{t_{k,{p'}}},{U^k}\left( {{t_{k,{p'}}}} \right)} \right)\tilde \omega _{k,{{\text{p}}'}}^\alpha (t) = \\& \quad \sum\limits_{{p'} = 0}^{{M_k}} f \left( {{t_{k,{p'}}},{U^k}\left( {{t_{k,{p'}}}} \right)} \right){\mathcal{I}_{t,{M_n}}}\tilde \omega _{k,{{\text{p}}'}}^\alpha (t) = \\& \quad \sum\limits_{{p'} = 0}^{{M_k}} f \left( {{t_{k,{p'}}},{U^k}\left( {{t_{k,{p'}}}} \right)} \right)\sum\limits_{p = 0}^{{M_n}} {\omega _{k,{p'},p}^{n,\alpha }} {L_{n,p}}(t) = \\& \quad \sum\limits_{p = 0}^{{M_n}} {a_{k,p}^n} {L_{n,p}}(t) \\[-8pt] \end{split} $ | (17) |
其中,
| $ \begin{split}& a_{k,p}^n = \sum\limits_{{p'} = 0}^{{M_k}} f \left( {{t_{k,{p'}}},{U^k}\left( {{t_{k,{p'}}}} \right)} \right)\omega _{k,{p'},p}^{n,\alpha } , \omega _{k,{p^\prime },p}^{n,\alpha } = \\& \qquad \frac{{2p + 1}}{2}\sum\limits_{j = 0}^{{M_k}} {\tilde \omega _{k,{{\text{p}}'}}^\alpha } \left( {{t_{n,j}}} \right){L_{n,p}}\left( {{t_{n,j}}} \right){\omega _{n,j}} \end{split} $ | (18) |
由式(6),(8)和(11)可得
| $ \begin{split}& {\mathcal{I}_{t,{M_n}}}\left( {\int_{{t_{n - 1}}}^t {{{(t - \xi )}^\alpha }} \mathcal{I}_{\xi ,{M_n}}^tf\left( {\xi ,{U^n}(\xi )} \right){\rm{d}}\xi } \right) = \\& \qquad {\mathcal{I}_{t,{M_n}}}\sum\limits_{j = 0}^{{M_n}} f \left( {{\xi _{n,j}},{U^n}\left( {{\xi _{n,j}}} \right)} \right)\hat \omega _{n,j}^\alpha (t) =\\& \qquad \sum\limits_{p = 0}^{{M_n}} {b_p^n} {L_{n,p}}(t) \\[-8pt] \end{split} $ | (19) |
其中,
| $ \begin{split} b_p^n =&\frac{{2p + 1}}{2}\cdot\\& \sum\limits_{i,j = 0}^{{M_n}} f \left( {{\xi _{n,j}},{U^n}\left( {{\xi _{n,j}}} \right)} \right)\hat \omega _{n,j}^\alpha \left( {{t_{n,i}}} \right){L_{n,p}}\left( {{t_{n,i}}} \right){\omega _{n,i}} \end{split}$ | (20) |
由式(15)~(20)可得
| $ \begin{split}& \sum\limits_{p = 0}^{{M_n}} {u_p^n} {L_{n,p}}(t) = \frac{1}{{\Gamma (\alpha + 1)}}\sum\limits_{p = 0}^{{M_n}} {\sum\limits_{k = 1}^{n - 1} {a_{k,p}^n} } {L_{n,p}}(t) +\\& \qquad \quad \frac{1}{{\Gamma (\alpha + 1)}}\sum\limits_{p = 0}^{{M_n}} {b_p^n} {L_{n,p}}(t) \end{split} $ | (21) |
根据 Legendre 多项式的正交性,比较式(11)的展开系数得到,对于
| $ u_p^n = \frac{1}{{\Gamma (\alpha + 1)}}\left( {\sum\limits_{k = 1}^{n - 1} {a_{k,p}^n} + b_p^n} \right) $ | (22) |
可采用迭代法计算系统式(22)的展开系数(例如,Newton-Raphson 迭代)。
4 数值结果现提供一系列数值实验来验证所提出算法的有效性。首先,定义在网格点上离散的
| $ \begin{gathered} {E_{{L^2}(0,T)}}: = {\left( {\sum\limits_{k = 1}^N {\frac{{{h_k}}}{2}} \sum\limits_{j = 0}^{{M_k}} {{{\left( {u\left( {{t_{k,j}}} \right) - U\left( {{t_{k,j}}} \right)} \right)}^2}} {\omega _{k,j}}} \right)^{\frac{1}{2}}} \\ {E_{{L^\infty }(0,T)}}: = \mathop {\max }\limits_{_{1 \leqslant k \leqslant N}} \left( {\mathop {\max }\limits_{_{0 \leqslant j \leqslant {M_k}}} \left| {u\left( {{t_{k,j}}} \right) - U\left( {{t_{k,j}}} \right)} \right|} \right) \\ \end{gathered} $ |
例1 考虑问题
| $ \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} {{{\rm{D}}^{1.5}}y(t) + y(t) = {t^\alpha } + \dfrac{{\Gamma (\alpha + 1)}}{{\Gamma (\alpha - 1/2)}}{t^{\alpha - 3/2}}} \\ {u(0) = 0,\quad {u^\prime }(0) = 0} \end{array}} \right. $ | (23) |
问题(23)的真解是
使用系统(15)求解问题(23), 取
在图1(a)和1(b)的第1个图中,分别列出了问题(23)在相同的
|
图 1 例1在
|
在图1(a)和1(b)的第2个图中,分别列出了问题(23)在相同的
| [1] |
HILFER R. Applications of fractional calculus in physics[M]. Singapore: World Scientific, 2000.
|
| [2] |
PODLUBNY I. Fractional differential equations[M]. San Diego: Academic Press, 1999.
|
| [3] |
KILBAS A A, SRIVASTAVA H M, TRUJILLO J J. Theory and applications of fractional differential equations[M]. Amsterdam: Elsevier, 2006.
|
| [4] |
CARRERAS B A, LYNCH V E, ZASLAVSKY G M. Anomalous diffusion and exit time distribution of particle tracers in plasma turbulence model[J]. Physics of Plasmas, 2001, 8(12): 5096-5103. DOI:10.1063/1.1416180 |
| [5] |
TARASOV V E. Fractional dynamics: applications of fractional calculus to dynamics of particles, fields and media[M]. New York: Springer, 2011.
|
| [6] |
MAINARDI F. Fractional calculus and waves in linear viscoelasticity: an introduction to mathematical models[M]. London: Imperial College Press, 2010.
|
| [7] |
SUGIMOTO N. Burgers equation with a fractional derivative; hereditary effects on nonlinear acoustic waves[J]. Journal of Fluid Mechanics, 1991, 225: 631-653. DOI:10.1017/S0022112091002203 |
| [8] |
SRIVASTAVA V, RAI K N. A multi-term fractional diffusion equation for oxygen delivery through a capillary to tissues[J]. Mathematical and Computer Modelling, 2010, 51(5/6): 616-624. |
| [9] |
GUO Y L, WANG Z Q. An hp-version Chebyshev collocation method for nonlinear fractional differential equations[J]. Applied Numerical Mathematics, 2020, 158: 194-211. DOI:10.1016/j.apnum.2020.08.003 |
| [10] |
BRUNNER H. Collocation methods for Volterra integral and related functional differential equations[M]. New York: Cambridge University Press, 2004.
|
| [11] |
WANG C L, WANG Z Q, JIA H L. An hp-version spectral collocation method for nonlinear Volterra integro-differential equation with weakly singular kernels[J]. Journal of Scientific Computing, 2017, 72(2): 647-678. DOI:10.1007/s10915-017-0373-3 |
| [12] |
ZAKY M A, AMEEN I G. On the rate of convergence of spectral collocation methods for nonlinear multi-order fractional initial value problems[J]. Computational and Applied Mathematics, 2019, 38(3): 144. DOI:10.1007/s40314-019-0922-5 |
2022, Vol. 44

